11/04/2014

De Koerden in Syrië : op weg naar de onafhankelijkheid?

Door Mattijs Messely, MEDEA Instituut

De crisis in Syrië is er één waar reeds veel inkt over gevloeid is. De laatste tijd beginnen steeds meer mensen zich af te vragen of deze crisis nu uitgegroeid is tot een volwaardige burgeroorlog. Dit is niet zomaar een semantische discussie, want de mogelijkheid dat de etnische of religieuze breuklijnen de oorspronkelijke reden van de Syrische crisis – namelijk een strijd om meer democratie – overschaduwt, zou enorme gevolgen hebben voor de hele regio. De laatste maanden is het duidelijk geworden dat de geopolitieke inzet niet afgezwakt is, integendeel. Iran en zijn bondgenoten staan lijnrecht tegenover Saoedi-Arabië en de zijnen. Op het terrein winnen fundamentalistische fracties zoals Al-Nusra en de Islamitische Staat in Irak en de Levant (ISIL) meer terrein – o.a. in de stad Raqqa worden op regelmatige basis executies in het openbaar uitgevoerd door de ISIL. En het lijkt erop dat de Verenigde Staten Syrië de rug niet hebben toegekeerd nu er onduidelijkheid heerst over de herkomst van nieuwe wapens die het Vrije Syrische Leger (VSL) recent tot haar beschikking heeft. Dat het VSL, in feite de enige noemenswaardige seculiere rebellengroep, de officieuze steun geniet van de westerse mogendheden is algemeen geweten.

Tussen al deze strijdende fracties is er één die minder talrijk is, maar toch zeer belangrijk in het hele gegeven. De Koerden in Syrië zijn namelijk een niet te onderschatten factor in de oorlog, maar worden vaak over het hoofd gezien. Nochtans valt een groot deel van het noordoosten van Syrië onder het gezag van de verscheidene Koerdische milities, waarvan de Yekîneyên Parastina Gel (YPG, de “Populaire Beveiligingseenheden”) de grootste en belangrijkste is. Het noordoosten van Syrië is niet enkel op militair vlak van de Syrische Koerden, maar wordt de facto op politiek en economisch vlak bestuurd door deze bevolkingsgroep. Zo hebben de Syrisch-Koerdische politieke partijen een eigen administratie met verschillende voorzieningen voor de bevolking opgericht – een eigen judicieel systeem met gevangenissen en registratiekantoor voor voertuigen zijn twee voorbeelden. Daarnaast is de oliewinning een belangrijke bron van inkomsten voor de regio en beschikken de Koerden nu over een eigen onderwijsnet. De Syrische Koerden kennen dus een hoge mate van autonomie, al wordt deze niet officieel erkend door het regime. De vraag rest of deze autonomie een eerste stap is richting een onafhankelijk Koerdistan.

De Koerden zijn namelijk een culturele entiteit die zich vooral onderscheidt van andere etnische bevolkingsgroepen in het Midden-Oosten door haar taal. Over de exacte etnische breuklijnen en de mogelijke grenzen van het nu onbestaande Koerdistan is natuurlijk heel wat discussie, maar het staat vast dat de Koerden op gespannen voet leven met de verschillende overheden van Turkije, Iran, Irak en Syrië. In Iran en Turkije – tevens de twee landen waar de grootste groepen Koerden leven – zijn de relaties zeer slecht, aangezien het centrale gezag hen niet erkent als dusdanig en de politieke partijen ziet als groepen die de nationale soevereiniteit aantasten. In Irak daarentegen kennen de Koerden reeds een grote mate van zelfbestuur en autonomie. Na de Eerste Golfoorlog kregen zij namelijk in 1992 het recht op het vormen van een eigen regering en parlement.

kurdes fuyant

© ITV News. Syrische Koerden op zoek naar een nieuw leven steken de Tigris over.

Het territorium van de Koerden in Syrië komt misschien niet toevallig overeen met de regio waar zeer hevige gevechten plaatsvinden. De islamisten, het Syrische regime, het VSL en de Koerden vechten hier elk hun eigen strijd. Vele Koerdische inwoners die niet militair actief zijn ontvluchten daarom het gebied en trekken richting Irak, waar de situatie heel anders is voor gewone burgers. Dit gebied is van een enorm strategisch belang, omwille van de nabijheid van Irak, Turkije en Iran, maar de Koerden en de fundamentalistische rebellen vechten ook omwille van zeer tegengestelde waarden. Zo zijn de Yekîneyên Parastina Jin (YPJ), de vrouwelijke tegenhanger van de YPG, ook zeer talrijk, goed opgeleid en sterk bewapend. Zeggen dat de Koerden allemaal een groot voorstander zijn van gendergelijkheid is een brug te ver, maar het aantal vrouwelijke leden in het leger en de politie zijn op zijn minst opmerkelijk te noemen. Ook zijn de meest voorname Koerdische partijen relatief progressief tot extreem-links. Dit is uiteraard een doorn in het oog van de zeer conservatieve salafistische fracties.

femme kurde

© Bassem Mroue/AP. Strijdster van de Populaire Beveiligingseenheden bewaakt een checkpoint nabij Qamishli, Syrië.

De situatie zoals ze nu is roept meer vragen op dan ze beantwoordt, ook als er gekeken wordt naar de positie van de Koerden. De Syrisch-Koerdische leiders nemen namelijk een heel ambigue positie in ten opzichte van de strijd die ze leveren. Het staat vast dat de Koerdische milities in de eerste plaats vechten tegen Al-Nusra en de ISIL. Ook klopt het dat het regime van Bashar al-Assad niet gelukkig is met de huidige autonomie in het noordoosten, maar Koerdische strijders en soldaten van het regime schijnen wel naast elkaar te kunnen leven. Toch maakt dit beide partijen nog geen bondgenoten. Welke strategische keuzes de Koerdische leiders hebben gemaakt blijft dus nog onduidelijk. Kiezen ze eerder voor het Syrische regime dan voor de soennitische rebellen, omdat ze hierbij de beste garanties krijgen? Of gaan ze ervan uit dat ze eerst de strijd moeten winnen tegen de rebellen om zich pas nadien te richten op het regime? Naast de strategische keuzes is ook het uiteindelijke doel niet duidelijk. Gaan de Syrische en Iraakse Koerden voor een aansluiting van beide regio’s of worden het twee autonome regio’s in verschillende staten? En tenslotte zijn de gevolgen van deze mogelijke scenario’s voor de Koerden in Turkije en Iran en deze twee landen zelf niet in te schatten. Zeker niet nu zowel Erdogan in Turkije en Rohani in Iran te kennen hebben gegeven een grotere rol te willen spelen in het Midden-Oosten.

Bronnen:

Vice on HBO: “A Syria of their own”

http://www.medea.be/fr/themes/societepopulation/kurdes/

http://www.medea.be/2013/11/la-mosaique-kurde-demancipation-en-emancipation-inquiete-la-region/

http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/03/isis-enforces-islamic-law-raqqa-syria.html#

http://www.itv.com/news/2014-01-21/crossing-the-river-tigris-the-ferry-to-freedom-for-syrian-kurds/

http://news.yahoo.com/kurds-fight-place-syrian-civil-war-194103139.html

http://complex.foreignpolicy.com/posts/2014/04/07/check_out_the_syrian_rebels_insane_new_missile_launcher

http://www.bbc.com/news/world-middle-east-26512863

http://www.bbc.com/news/world-middle-east-26587384

http://www.bbc.com/news/world-middle-east-19197169