07/05/2014

Verslag lezing met Paul Aarts: « Hoe stabiel is Saoedi-Arabië? »

MEDITERRANE MIDDAG 

‘Hoe stabiel is Saoedi-Arabië?’

Lunchdebat met Paul Aarts, Professor aan de Universiteit Amsterdam en auteur van «Saoudi-Arabië, de revolutie die nog moet komen»

Dinsdag 6 mei 2014 van 12u30 tot 14u

Georganiseerd met de steun van de Europese Beweging-België

Presentatie Paul Aarts – Hoe stabiel is Saoedi-Arabië

Introductie door Marjon Goetinck, moderator

Goedemiddag iedereen,

Welkom op deze Mediterrane Middag met als titel “Hoe stabiel is Saoudi-Arabië” met Paul Aarts. Graag bedank ik de Europese Beweging België voor de ontvangst en het MEDEA team voor de organisatie van dit lunchdebat. Bedankt ook aan het publiek voor jullie interesse.

Onze spreker vandaag is Paul Aarts, docent internationale betrekkingen aan de Universiteit van Amsterdam en Midden-Oostenexpert. In november 2013 kwam zijn boek “Saoudi-Arabië, de revolutie die nog moet komen»” uit, geschreven samen met Caroline Roelants van NRC Handelsblad. Dit boek verschijnt volgend jaar ook in het Engels onder de titel ‘Saudi Arabia. Kingdom in Peril’.

Misschien gaan jonge Saoediërs vandaag nog niet de straat op, maar via Twitter, Facebook en You Tube-filmpjes lezen we over hun diepgeworteld gevoel van economische en politieke marginalisatie. Ze beklagen zich over het economische wanbeheer, het plunderen van de olie-inkomsten, de corruptie en de voortdurende werkloosheid. Hun woede en frustratie uit zich tegen het El Saoed-huis, oprichters van Saodi-Arabië.

De klassenkloof in de Saoedische samenleving neemt namelijk toe. Een kleine groep geniet van uitstekende westerse opleidingen, bekleedt topfuncties, heeft de nodige connecties en verrijkt zich zodoende meer en meer. Daarnaast heeft een groot deel van de Saoedische jeugd het steeds moeilijker heeft: ze hebben geen toegang tot kwaliteitsvolle opleidingen, ondervinden moeilijkheden om jobs te vinden en voelen zich dus economisch en politiek buitengesloten. Hun protesten zijn een schreeuw om deze onrechtvaardige situatie te veranderen en hen ook deel te laten uitmaken van de rijkdom en ontwikkeling van het land.

Hoewel deze protesterende jongeren tot nu toe niet behoren tot een beweging, zijn de machthebbers wel gealarmeerd door deze protesten en zal ze deze kritische stemmen niet te lang kunnen negeren. Want als de ontevredenheid van het volk zich tot een revolutionaire vlam ontwikkelt, kan heel het systeem, dat geen partijen of vakbonden duldt, ter discussie gesteld worden.

Hoe stabiel is het Saoedische koningshuis nu eigenlijk? Welke rol speelt het land in de regio? En wat zijn de gevolgen als het huidige bewind in Saoedi-Arabië het niet redt?

Paul Aarts brengt duiding.

Paul Aarts

Mijn presentatie is opgedeeld in twee delen. Het eerste deel is eerder academisch en het tweede is eerder “politiek-praktisch”.

Om een antwoord te kunnen geven op de grote vraag “Hoe staat de Saoedische monarchie tegenover de contestatie van de eigen macht?” moet er eerst gekeken worden naar welk soort land dit is. Het Saoedische koningshuis is voordat de huidige staat werd gesticht in 1932 twee keer eerder geruime tijd aan de macht geweest.. Saoedi-Arabië is het enige land in de wereld – op Jordanië na – dat genoemd is naar een familie. Dit geeft reeds een beeld van hoe belangrijk dit koningshuis is voor het land. Een belangrijke vraag die vaak gesteld wordt is “Waarom is het Huis van Saoed al zo lang aan de macht?”. Er zijn vier belangrijke verklaringen daarvoor te vinden, elk met zijn eigen voordelen en beperkingen.

Ten eerste is er de olie. Grofweg gesteld zou je kunnen zeggen dat hoe meer olie een land bezit, hoe slechter het gesteld is met de democratie. Toch is er geen directe correlatie tussen deze twee elementen, soms werkt het zelfs omgekeerd. Olie blijft uiteraard wel een belangrijk instrument voor het koningshuis, zoals later nog duidelijk zal worden.

Ten tweede is er religie en meer bepaald de verbondenheid tussen het wahhabisme en het koningshuis. Deze coalitie houdt sinds 1744 stand. Deze religieuze factor zorgt voor een zekere stabiliteit, maar dit mag niet overschat worden. Doorheen de jaren waren er namelijk heel wat uitdagingen aan dat bondgenootschap. Juhaiman al-Utaybi (in 1979), de ‘Sahwa’-sheikhs (in de jaren 90) en Osama bin Laden (in het begin van de 21ste eeuw) zijn daar voorbeelden van. Het wahhabisme is dus zeker niet ongevoelig voor theologische en politieke uitdagingen.

Ten derde zijn er twee monarchie-theses. De eerste these is de ‘all-in-the-family’-these die de machtspositie van het huis van Saoed verklaart aan de hand van het feit dat alle cruciale overheidsposten in handen zijn van de familie. Volgens deze theorie biedt dit het koningshuis de kans om de macht te houden. Volgens de tweede thesis houdt een subtiel machtsspel tussen de elites  (de leiders op tribaal, religieus, bureaucratisch, business-niveau) elites en de koninklijke families het systeem in balans.

De voorgaande drie categorieën van verklaringen zijn allemaal intern, maar er is nog een vierde verklaring die eerder extern is. Deze vierde verklaring houdt verband met de relatie van Saoedi-Arabië met de VS. Beide landen hebben gemeenschappelijke belangen inzake de regio. Aangezien Saoedi-Arabië de grootste olie-exporteur in de wereld (niet de grootste olieproducent) is, kan het land de olieprijs stabiel houden (vooral wanwege zijn reservecapaciteit en dus de mogelijkheid als ‘swing producer’ op te treden). Voor de VS (en alle andere olieconsumerende én olieproducerende landen) is het dus van cruciaal belang dat deze prijs stabiel gehouden wordt Als er een ander regime aan de macht zou komen zijn we niet zeker dat deze stabiele prijs zal kunnen behouden worden.

Nu het tweede deel van deze voordracht. Ogenschijnlijk is het Saoedische koningshuis geheel ongeschonden uit de Arabische Lente gekomen. Hoewel het land geconfronteerd wordt met dezelfde problemen als in Tunesië of Egypte, toch is er amper protest. Zo is er bijvoorbeeld een toennemende jeugdwerkloosheid. Er is echter wel protest is het oosten van het land, maar dit is relatief beperkt op nationale schaal. Meer hierover verder in de presentatie.

In het verleden waren ook verschillende andere factoren aanwezig die aanleiding zouden kunnen gegeven heben aan protesten. Zo was er een zware overstroming in Jeddah in 2011 – reeds de tweede zware overstroming in een korte tijdspanne – die leidde tot protest. Een petitie aan de koning  had weinig impact. Petities zijn zowat het enige protestmiddel in Saoedi-Arabië dat getolereerd wordt.

Toch was er één iemand die op Facebook een ‘Dag van de Woede’ organiseerde in 2011. Er kwam slechts één demonstrant opdagen, de organisator zelf Khaled al-Johaini, tegenover een enorme politiemacht.  In Saoedi-Arabië is het verboden om te protesteren en er ontbreekt ook een “protestcultuur”. Nogmaals bleef het protest enkel beperkt tot petities, met het sjiitische oosten als uitzondering.

In het oosten van het land verblijven de meeste van de Saoedische sjiieten, die in totaal zo’n 10 à 15% van de bevolking uitmaken. Recent zijn er bijna wekelijks protesten in het oosten en deze keren zich tegen het regime en tegen de tweederangspositie die de sjiieten is toebedeeld. Deze sjiieten zijn beginnen op straat te komen nadat Saoedi-Arabië de opstanden van hun geloofsgenoten in Bahrein hardhandig heeft neergeslaan.

Wat is de reactie van het koningshuis op dit alles? De monarchie gebruikt in het algemeen vijf verschillende instrumenten om de macht te blijven behouden.

  1. Het kopen van loyaliteit: hier hebben ze begin 2011 zo’n 130 miljard dollar voor uitgetrokken om banen te creëren, huizen te bouwen, diverse andere projecten uit te voeren, etc. Natuurlijk zou een scherpe daling van de olieprijs deze tactiek in het gedrang brengen.
  2. Repressie: de enorme politiemacht op de onsuccesvolle ‘Dag van de Woede’ is hier een goed voorbeeld van. Verder heeft het land een hoge executiegraad, een groot aantal politieke gevangenen.
  3. Mobiliseren van patronagenetwerken: dit hangt nauw samen met het kopen van loyaliteit. Op deze manier hebben ze belangrijke mensen aan zich weten binden.
  4. Zwakke oppositie: de oppositie vormt niet één front. Zo werken de soennieten en sjiieten niet goed samen, en onder de sjiieten is er wantrouwen tussen de oudere en jongere generatie. Een tweede scheidslijn loopt tussen liberalen aan de ene kant en islamisten aan de andere kant. De koning past daar bovenop een strategie van verdeel-en-heers toe.
  5. De factor ‘Iran’: Vroeger was deze factor belangrijker dan nu omwille van het feit dat er recent nucleaire onderhandelingen met Iran en de P5+1 zijn opgestart. Het koningshuis linkt alle problemen in het oosten aan ‘de lange arm van Teheran’. Ze beweren dat Iran de Saoedische sjiieten opstookt. Toch is er geen bewijs om te geloven dat Iran de sjiitische Saoedi’s aanspoort tot protesten. Desondanks zijn er veel Saoedi’s die het verhaal van ‘de lange arm’ geloven.

De rol van sociale media moet ook toegelicht worden. De Saoedi’s zijn enorm actief op allerhande sociale media zoals Twitter en Facebook en nog meer sinds het begin van de Arabische Lente. De activiteit op Twitter bijvoorbeeld is sindsdien toegenomen met 3.000%!  Opmerkelijk is ook actieve rol van Saoedische vrouwen op sociale media, maar dit valt wellicht te verklaren doordat vele vrouwen werkloos zijn. Via sociale media uiten Saoedi’s zich over de toekomst van hun land. Een zeer populaire Saoedi op Twitter is bijvoorbeeld Mohammed Al-Arefe, de “Brad Pitt van de sheikhs”. Bijna de helft van alle Saoedische inwoners volgt hem. Deze sheikh gebruikt een conservatieve taal en uit nare visies over de rechten van vrouwen of vergoeilijkt het gebruik van geweld tegen ongelovigen. Enkele uitspraken van Al-Arefe tonen aan hoe conservatief hij is.

Over gender-mixing zegt hij bijvoorbeeld: “Het is niet toegestaan en leidt enkel tot kwaad”. Andere uitspraken zijn: “Je mag vrouwen niet té hard slaan” en “Osama Bin-Laden was het slachtoffer van karaktermoord”. Ook steunde Al-Arefe de jihadi’s in Syrië openlijk.

Er zijn nog veel andere conservatieve sheikhs in Saoedi-Arabië, maar er zijn ook progressievere, liberale sheikhs. Toch lijkt de conservatievere stem krachtiger. Paul Aarts meent dat het mogelijk is dat Saoedi-Arabië nog geslotener wordt indien het regime zou vallen.

Vragen uit het publiek en antwoorden van Paul Aarts

Is er een consensus over een opvolger voor Abdallah bin Abdelaziz Al Saud?

Saoedi-Arabië is een ‘black box’. De opvolging is waarschijnlijk geregeld, maar het is onduidelijk wie het wordt. Van de tweede generatie lijdt de eerste kroonprins waarschijnlijk aan dementie. De politieke kwaliteiten van de tweede kroonprins worden niet hoog ingeschat. De verwachting is dat men snel zal overstappen naar de derde generatie, de “jonge prinsen” met een leeftijd van rond de 50 jaar. De opvolging is een heikele kwestie. Volgens het  ‘worst-case scenario’ zal er een gevecht uitbreken binnen het koningshuis, zoals het geval was bij de vorige Saoedische staten (eerste van 1744/45-1818 en de tweede van 1824-1891).

Wat met de aanwezigheid van Amerikaanse troepen sinds de Golfoorlog van 1991?

De Sahwa-beweging was een beweging van de conservatieve clerus tegen de Amerikaanse aanwezigheid. Veel geestelijken van deze beweging zijn gevangen genomen. Hoewel de Amerikaanse troepen zich verplaatst hebben naar de buurlanden, blijft er wel nog één basis actief; die huisvest onder andere drones die ingezet worden in bijvoorbeeld Jemen. Ook hier is een deel van de publieke opinie tegen omwille van het hoge aantal burgerslachtoffers die drones veroorzaken.

Klopt het dat de loyaliteit van de Saoedi’s als het ware worden afgekocht met de bestaande sociale zekerheid?

Het gratis, maar slechte, onderwijs en de vele subsidies voor primaire levensbehoeften – zoals spotgoedkope benzine – zijn voorbeelden van hoe de monarchie de loyaliteit van haar burgers koopt. Als de olieprijs zou inzakken dan zou de overheid moeten snijden in de budgetten voor sociale voorzieningen. Dit zou een basis kunnen vormen voor protesten.

Wat is de rol van Saoedi-Arabië in Syrië?

Dit is zeer complex. Saoedi-Arabië steunt alvast strijders die geen deel uitmaken van Al-Qaida. Officieel laat Saoedi-Arabië het niet toe dat stijders meevechten in Syrië, toch zijn er ongeveer 1200 strijders aanwezig.  Het regime is immers bevreesd dat de terugkerende jihadi’s de interne veiligheid zouden kunnen bedreigen.

Hoe zijn de grenzen van het huidige land getrokken?

Door middel van geweld. Het koningshuis en de geestelijke troepen wonnen veel verschillende veldslagen op het Arabische schiereiland gedurende 30 jaar. Het algemene discours is dat dit alles vredevol gebeurde, maar dit is onjuist. Het zwaard op de nationale vlag verwijst hier ook naar.

Hoe staat het met de vrouwenrechten in Saoedi-Arabië?

Er zijn weinig redenen om optimistisch te zijn inzake vrouwenrechten in Saoedi-Arabië. Vele vrouwen hebben zelf vaak een ultra-conservatieve kijk op zaken.

Waarom is Bandar bin Sultan, de voormalige chef van de Saoedische inlichtingendiensten, nu uit het beeld verdwenen?

Deze voormalige Saoedische ambassadeur in de VS stond gedurende ruim twintig jaar bekend als een havik, een zwart-wit-denker. Hij werd ervan verdacht vele strijders aangemoedigd te hebben om mee te vechten in Syrië. Hij werd door het Saoedische establishment als té radicaal beschouwd. Daardoor is hij uit zijn functie ontheven, maar officieel heeft hij zelf ontslag genomen.

Is Paul Aarts nog welkom in Saoedi-Arabië?

Visa’s krijgen is altijd heel moeilijk voor journalisten en wetenschappers. Men heeft sowieso altijd een sponsor nodig. Je weet nooit of je visumaanvraag al dan niet wordt goedgekeurd en wat de reden is indien die wordt afgekeurd.