13/10/2014

Radicaliserings- en contraterrorismestrategieën in Europa

Door Marjon Goetinck, MEDEA Instituut

De voorbije decennia onderging de internationale veiligheid enkele spectaculaire veranderingen. Recente ontwikkelingen in Syrië en Irak, het stijgend aantal buitenlandse strijders en de radicalisering van sommige gemeenschappen wekken niet enkel bezorgdheid op voor de Westerse veiligheid, maar leiden ook tot een verhoogde polarisatie van de debatten binnen onze Europese samenlevingen. Vanzelfsprekend staan thema’s als radicalisering en de terugkeer van Europese jihadisten hoog op de agenda van de Europese Unie. De uitdagingen voor de Europese overheden bestaan uit het verhinderen dat jonge mannen en vrouwen vertrekken om oorlog te voeren in Syrië en Irak, alsook hoe om te gaan met strijders na hun terugkeer.

Voorstanders van een harde aanpak van de teruggekeerde zogenaamde jihadisten wonnen aan terrein nadat Mehdi Nemmouche, die volgens Europese autoriteiten vocht voor de Islamitische Staat in Syrië, vermoedelijk vier mensen doodde in het Joods Museum in Brussel in mei.[1]  Het incident leidde tot verscherpte maatregelen om de dreiging die uitgaat van deze teruggekeerde strijders – met hun verbeterde ervaring op het slagveld en sterkere banden met internationale terroristische bewegingen – tegen te gaan. Europese landen als Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en België zijn in het bijzonder bezorgd over hun binnenlandse veiligheid, omwille van hun deelname aan de internationale coalitie, onder leiding van de VS, tegen IS in Irak. Zonder te ontkennen dat er inderdaad een terreurrisico gepaard kan gaan met de buitenlandse strijders, toch is een kritische onderzoek noodzakelijk om geen mechanische link te leggen tussen engagement in Syrië en de waarschijnlijkheid van toekomstige terreurdaden in Europa.[2]

©Active Change foundation – « Not in my name » is een online champagne van de Active Change Foundation, een Britse organisatie die jonge moslims verenigt, om de propaganda van de Islamitische Staat en het amalgaam tussen Islam en extremisme te counteren..

©Active Change foundation – « Not in my name » is een online champagne van de Active Change Foundation, een Britse organisatie die jonge moslims verenigt, met als doel de propaganda van de Islamitische Staat te counteren en het amalgaam dat gemaakt wordt tussen islam en extremisme te doorbreken.

Wanneer we kijken naar de verschillende het contraradicaliseringsbeleid en maatregelen die zijn aangewend binnen de Europese landen, zien we dat gerechtelijke vervolging de centrale pijler vormt van het preventiebeleid inzake radicalisering en terrorisme in Europa. Op dit moment loopt in België de grootste rechtszaak ooit tegen islamitisch extremisme, waarbij 46 leden van Sharia4Belgium beschuldigd worden van lid te zijn van een terroristische groep en het indoctrineren van jongeren om deel te nemen aan de oorlog in Syrië.[3]

Ondanks het feit dat doorheen de jaren de rechterlijke bevoegdheden aanzienlijk uitgebreid zijn, is er in Europa een stijgende vraag naar alternatieven voor de gerechtelijke strafmaatregelen in de strijd tegen de radicale islam. Daarom hebben verschillende Europese landen een preventiebeleid en rehabilitatieprogramma’s ontwikkeld. Zo financiert Duitsland bijvoorbeeld een deradicalisatieprogramma dat als doel heeft het radicaliseringsproces te stoppen of te vertragen, jongeren te verhinderen te vertrekken naar Syrië, hen opnieuw aan het werk of een opleiding te helpen hen te verzoenen met hun ouders.[4]  Het programma, dat de naam Hayat draagt, is gebaseerd op het principe dat Europeanen, die de rangen van de radicale groepen die vechten in Syrië willen vervoegen, hun beslissing eerder zullen herzien onder invloed van hun verwanten, dan door dreigementen van politici of de handhaving van de wet. Hayat is ontworpen om te dienen als een brug tussen veiligheidsinstanties, de burgersamenleving en de lokale gemeenschappen. Dit succesvolle programma kreeg ook een schare bewonderaars achter zich in het Verenigd Koninkrijk. Britse politici bespreken nu of er een programma als Hayat opgezet zal worden om jonge jihadisten te deradicaliseren aan de hand van gemeenschapssteun. Met betrekking tot de rehabilitatie van teruggekeerde strijders, heeft Denemarken een innovatief programma opgestart, dat Deense Moslims in Syrië een vluchtroute uit de conflictzone biedt en hen helpt hun leven terug op het juiste spoor te krijgen, zonder de dreiging van een vervolging. De teruggekeerden krijgen medische en psychologische hulp, alsook hulp bij het vinden van een job en bijstand om hun studies te voltooien.[5]

Naast vervolging heeft het contraterrorisme-apparaat van de meeste EU-lidstaten ook een waaier aan administratieve maatregelen ontwikkeld, zoals aanhoudings- en fouilleerbevoegdheden, het intrekken van paspoorten, uitzettingsbevelen, overtredingen inzake fondsenwerving en het bevriezen van tegoeden. Veel van deze praktijken treffen een groot deel van de moslimbevolking in Europa en dragen in grote mate bij tot de escalatie van wrok en het mogelijke geweld tussen bepaalde gemeenschappen en de staat.[6]

Een overzicht van de bredere sociale en politieke effecten van deze contraradicalisatie beleidslijnen, benadrukt de ambigue natuur van de proactieve administratieve praktijken en de uitzonderlijke wetgeving tegen terrorisme en hun potentieel negatieve impact op fundamentele rechten. Op vlak van efficiëntie, hebben deze maatregelen er in sommige gevallen toe geleid dat de stroom van personen die naar Syrië of Noord-Irak reizen, verminderde. Maar alles bij elkaar genomen, is het duidelijk dat de Westerse landen nog geen effectief middel gevonden hebben om de continue stroom van buitenlandse jihadisten die naar het Midden-Oosten trekken, te stoppen.

 © Bulent Kilic/AFP/Getty Images | A Syrian Kurdish woman wipes during the clashes between jihadists of the Islamic State (IS) and Kurdish fighters.

© Bulent Kilic/AFP/Getty Images |  Een Syrische Koerdische vrouw huilt tijdens de gevechten tussen jihadisten van de Islamitische Staat (IS) en Koerdische strijders.

Misschien moeten we onze gedachten herordenen en de bredere context van het radicaliseringproces in gedachten houden. Allereerst, op binnenlands vlak, kan de radicalisering van jongeren niet losgekoppeld worden van de economische achterstelling van jongeren met een migratieachtergrond, van indoctrinatie of  sociale uitsluiting, hoewel het hiermee niet direct en simpelweg mee gelinkt kan worden. Ten tweede, is de situatie in het Midden-Oosten op zijn zachtst gezegd enorm complex. De regio is gepolariseerd door de groeiende kloof tussen soennieten en sjiieten. Met betrekking tot de burgeroorlog in Syrië, schoot het Westers buitenlands beleid tekort door niet te interveniëren, wat zeker geleid heeft tot meer bloedvergieten en een escalatie van het regionale conflict. De opkomst van de Islamitische Staat in Irak en Syrië heeft gezorgd voor een aanhoudende humanitaire crisis, met miljoenen mensen die vluchten voor hun leven en honderdduizenden die vermoord worden. Binnen de Europese samenlevingen is een doordacht discours  en een genuanceerde analyse van de sociaal-politieke context van de radicalisering van essentieel belang om ons los te maken van de gepolariseerde debatten en de verspreiding van antagonistische posities die de sociale cohesie kunnen beschadigen.

[1] Meer informatie over Franse en Belgische jihadisten via deze link: http://www.medea.be/2014/06/les-djihadistes-francais-et-belge-en-syrie-trajectoires-communes-et-specificites/

[2] Dit was een van de belangrijkste bevindingen van het rapprt van het Europees Parlement, met als titel: « Preventing and countering youth radicalization in the EU«  (2004): http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2014/509977/IPOL-LIBE_ET(2014)509977_EN.pdf

[3] http://online.wsj.com/articles/can-deradicalization-stem-flow-of-european-jihadists-1411958283

[4] http://www.theguardian.com/uk-news/2014/aug/27/crackdown-british-jihadis-youths-german-hayat-home-office

[5] http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/09/denmark-introduces-rehab-syrian-fighters-201496125229948625.html

[6] Meer informatie over de gerechtelijke vervolging, administratieve maatregelen en preventie en « snelle detectie » vindt u in het rapport « Preventing and countering youth radicalization in the EU » (2004): http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2014/509977/IPOL-LIBE_ET(2014)509977_EN.pdf